20 września 2025 roku był niezwykle pogodnym, wręcz upalnym, dniem w Krakowie. Jednak to, co najgorętsze czekało fanów muzyki progrockowej wieczorem. W pięknej sali Nowohuckiego Centrum Kultury odbyło się specjalne wydarzenie. W jego pierwszej części celebrowaliśmy 30-lecie audycji Mały Leksykon Wielkich Zespołów. Na scenie w roli gospodarza wystąpił Artur Chachlowski, a towarzyszył mu Ryszard Kramarski. Razem panowie wspominali początki audycji oraz grupy Millenium, a nawet wcześniejsze lata. Potem na scenie pojawili się inni goście - wieloletnia stała słuchaczka, Renata Węgrzyn, z którą Artur przeprowadził krótką rozmowę oraz Colin Clue, który oprócz rozmowy zaśpiewał (i to był jego sceniczny debiut!) kilka swoich utworów. Potem przyszła kolej na przybyszy z zagranicy, którzy także uświetnili obchody minirecitalami. Mowa tu o Norwegu Mortenie Clasonie (The Windmill) oraz dwóch dżentelmenach z Wielkiej Brytanii – Stuarcie Nicholsonie i Deanie Bakerze. Ci drudzy zagrali cztery utwory pod szyldem Galahad Stripped.
Potem na scenę wkroczyła grupa Millenium, która z kolei świętowała swoje 25-lecie i postanowiła to zrobić w sposób szczególny. Pod szyldem Millenium Universum zaprezentowała utwory nie tylko ze swojego repertuaru, ale także z płyt innych formacji dowodzonych przez Ryszarda Kramarskiego – tRKproject, Framauro i FatherSon. Poszerzony został także skład grupy, gdyż na scenie, do jej sześciu członków (Dawid Lewandowski – śpiew, Piotr Płonka – gitary, Krzysztof Wyrwa – bas, Łukasz Płatek – saksofon, flet, Grzegorz Bauer – perkusja i last but not least Ryszard Kramarski – instrumenty klawiszowe, wokoder, śpiew) dołączył drugi gitarzysta, Marcin Kruczek występujący na płytach wspomnianych wyżej trzech projektów. Jakby tego było mało, swoimi występami wydarzenie uświetnili dodatkowi wokaliści – Anna Batko, Łukasz Gałęziowski, Marek Smelkowski, Michał Kramarski oraz wspomniany wyżej Stuart Nicholson. Na szczęście dla tych, którzy nie mogli być we wrześniu w NCK, cały występ był rejestrowany i właśnie ukazał się na wydawnictwie audio – wizualnym zatytułowanym „Universum”.
Po zapowiedzi Artura Chachlowskiego na scenę wkroczył Ryszard Kramarski witając się ponownie z publicznością i zapraszając na deski sali koncertowej instrumentalistów. Przy okazji podzielił się z publicznością wspomnieniami. To właśnie w sali prób Nowohuckiego Centrum Kultury powstało Millenium i tam zrodziły się dwa pierwsze (właściwe, krążek „Millenium” 1999 roku jest konsekwentnie pomijany) albumy formacji – „Vocanda” (2000) i „Reincarnations” (2002). I to nagranie tytułowe z tego drugiego, a dokładniej jego druga część otwierała ten wieczór. Tu wspólna kompozycja Ryszarda i Piotra zabrzmiała jeszcze pełniej, z dodatkowymi partiami gitary i fletu. Po tym instrumentalnym wstępie na scenę wkroczył Dawid Lewandowski. Cała siódemka zaprezentowała utwór „A World Full Of Spies” z albumu „Tales From Imaginery Movies” (2022). Po nim przyszedł czas na pierwszego gościa – Anię Batko (Albion, Hipgnosis). Z nią na wokalu wybrzmiało nagranie „The Killing Song Of Sirens” z płyty tRKproject „Odyssey 9999” (2023). W dalszej części wieczoru obdarzona niesamowitym głosem wokalistka powracała jeszcze trzykrotnie, by zaprezentować pozostałe pieśni z tego albumu, które ozdobione były jej partiami wokalnymi, czyli przecudowną „Penelope”, pełniącą rolę wstępu do płyty „Twelve Spaceships” i zamykającą ją „Odysseus”. Przypomnę, że w pierwszej wersji krążka te dwie ostatnie śpiewane były przez Stuarta Nicholsona. Lider Galahad tym razem ustąpił miejsca naszej rodaczce, ale pojawił się na scenie, by zaśpiewać refren przebojowej piosenki „Records From My Shelf” z albumu „My World Is Ending” formacji Framauro. W zwrotkach Ryszard wymienia swoje ulubione zespoły, wśród których nie mogło zabraknąć także… Galahad. To była wielka niespodzianka i naprawdę fenomenalne wykonanie obu wokalistów. Zanim na scenę wkroczył Stu pojawił się na niej inny frontman, który nagrał z Millenium tylko jedną płytę, a właściwie minialbum. Mowa tu o „MMXVIII” (2018) i Marku Smelkowskim. Jego niezwykle silny głos jest ozdobą utworu „When I Fall”, który oryginalnie znalazł się na krążku „Ego” (2013). Po secie z gośćmi za mikrofonem pojawił się Dawid, aby zaśpiewać piękną pieśń „Name On The Sand” z płyty„The Web” (2019), do której mam wielki sentyment (to dzięki niej zaczęła się moja przygoda z Małym Leksykonem Wielkich Zespołów). Tu zabrzmiała w porywającej wersji, na co duży wpływ miała partia saksofonu w wykonaniu Łukasza. Po niej mikrofon przejął syn Ryszarda, Michał, który rewelacyjnie zaprezentował się w utworze „Generations War” z debiutanckiej płyty wspólnego projektu ojca i syna – FatherSon, która ukazała się na początku 2025 roku. W dalszej części koncertu wybrzmiała jeszcze pieśń „The Goldfish”, a obaj panowie Kramarscy mogli zaśpiewać w duecie także utwór „Like Father, Like Son”, z albumu „Alea Iacta Est” (2023) Framauro. Przypomnę, że to właśnie od niego zaczęła się współpraca artystyczna na linii Ryszard – Michał. Aktualny frontman Millenium powrócił na scenę, by zaśpiewać pieśń o zgubnym wpływie zazdrości – „Envy” z płyty „The Sin” (2020).
Koncert nie mógł się odbyć bez udziału pierwszego wokalisty Millenium, z którym zespół nagrał większość płyt. Mowa tu o Łukaszu Gałęziowskim. Było to trochę zaskoczenie, gdyż co prawda był on w nowohuckiej sali, ale siedział spokojnie na widowni chłonąc występ byłych kompanów (jako, że zajmował miejsce obok mnie, to wiem, że bardzo zapadł mu w pamięć motyw z „Records From My Shelf”, to tak na marginesie). Został on jednak zaproszony przez Ryszarda na scenę i, bez próby i bez odsłuchu (!), zaśpiewał chyba największy hit Millenium – „Light Your Cigar”. Jak się okazało, z wykonywaniem tego utworu jest jak z jazdą na rowerze, nie zapomina się… Możliwość zobaczenia ponownie, po kilku latach przerwy, „Galla” i pozostałych muzyków razem to było wielkie przeżycie. Dodam, że tu, podobnie jak w kilku innych fragmentach tego wydarzenia, wokalistę wspomagał głosowo Ryszard przy użyciu wokodera. Dawid powrócił na scenę w utworze tytułowym z najnowszego krążka grupy – „Hope Dies Last” (2024) oraz pod koniec wieczoru śpiewając (niestety znów mocno aktualny) song „The Sounds Of War” z „Tales From Imaginery Movies” . Po nim mikrofon ponownie przejął Marek Smelkowski, by zaprezentować nagranie „The Game” z krążka „Alice” tRKprokect , który miał tego dnia premierę. Trzeba przyznać, że jego dynamiczne wykonanie rozruszało publiczność, która wstała z miejsc i ochoczo klaskała. Skoro mowa o „Alice”, to na finał podstawowej części wybrzmiało jeszcze jedno nagranie z niej – „Through The Looking Glass”, ale w połączeniu z utworem „Past The Veil Of Clouds” z innej płyty, której premiera także miała miejsce tego wieczoru – „The Lost Melodies” Millenium. W recenzji krążka „Alice” pisałem, że to są siostrzane kompozycje i tu był najlepszy tego dowód. Partiami wokalnymi podzielili się Ania Batko i Dawid Lewandowski. Ale tym, co przykuwa niemniejszą uwagę są partie gitar. We wcześniejszych utworach Piotr i Marcin dzielili się sprawiedliwie – gdy jeden czarował solówkami, drugi dbał o partie rytmiczne i na odwrót. Tu wreszcie obaj mogli zaprezentować swoje umiejętności w pełnej krasie jednocześnie, a ich „Gilmourowski” duet w finale po prostu zwala z nóg!
Na bis wybrzmiała specjalna pieśń – „That Was 30 Years Ago” przygotowana, by uczcić trzydziestolecie Małego Leksykonu Wielkich Zespołów i wydana na limitowanym singlu w listopadzie 2024 roku (wtedy właśnie te 30 lat Leksykonu były świętowane na antenie radia Rock Serwis FM). Jest ona właściwie inną wersją utworu „Born In 67” z płyty „Ego”, ze zmienionym tekstem, który zaśpiewali Dawid oraz Łukasz Gałęziowski, który powrócił na deski NCK, zamykając klamrą cały wieczór. Przyznaję, że możliwość zobaczenia obu panów – pierwszego i aktualnego wokalistę Millenium - razem na scenie przyniosło mi (a zapewne też innym będącym świadkami tego wydarzenia) wiele wzruszeń, tym bardziej, że jako całość było to chyba najbardziej porywające wykonanie tego utworu, wliczając w to wcześniejsze prezentacje „Born In 67”.
Grupa Millenium i towarzyszący jej goście wznieśli się tego wieczoru na wyżyny. Świetna sekcja rytmiczna Krzysztof Wyrwa – Grzegorz Bauer, wyśmienity duet gitarzystów Piotr Płonka – Marcin Kruczek, najmłodszy stażem członek Millenium – Łukasz Płatek, którego partie saksofonu i fletu dodały kompozycjom jeszcze większego kolorytu (jego dołączenie do składu to strzał w dziesiątkę) i w końcu Ryszard Kramarski, który bardzo często opuszczał swoje stanowisko za zestawem klawiszy, by przemierzać scenę z keytarem, co dodawało dynamiki koncertowi i który w końcu mógł przedstawić się jako wokalista w swoim rodzinnym mieście (debiut w tej roli miał miejsce podczas Festiwalu im. Tomka Beksińskiego w Toruniu). No i wreszcie pozostali wokaliści: Ania Batko, Dawid Lewandowski, Marek Smelkowski, Łukasz Gałęziowski, Michał Kramarski i Stuart Nicholson. Wszyscy oni zaprezentowali się tego wieczoru rewelacyjnie, tak jak wymagało tego to specjalne wydarzenie podsumowujące 25 (a właściwie 26) lat działalności krakowskiej formacji.
Okładkę stworzył ponownie Marcin Chlanda, a wewnątrz digipacka można podziwiać zdjęcia autorstwa Michała Majewskiego. Całość graficznie spiął Maciej Stachowiak. Płyta „Universum” dostępna jest na dwóch krążkach kompaktowych, a także jako DVD i Blu-ray.
To już czwarte koncertowe wydawnictwo audio-wizualne Millenium po „Back After Years. Live In Kraków 2009” (2010, wznowione równolegle z opisywanym albumem, w tym po raz pierwszy na Blu-Ray), „The Cinema Show” (2016) i „Souvenir From Holland” (2024). Ale właśnie na „Universum” zespół zaprezentował chyba swoją najdoskonalszą wersję. Dzięki niemu ci, którzy mieli szczęście znaleźć się 20 września 2025 roku w Nowohuckim Centrum Kultury oraz ci, którzy nie mogli być świadkami tego wydarzenia mogą poczuć jego magię w domowym zaciszu. To był niezapomniany wieczór. Doskonałe podsumowanie dotychczasowej kariery Ryszarda Kramarskiego i dowodzonych przez niego formacji i bezsprzecznie kandydat na ulubiony album koncertowy 2026 roku. Przynajmniej dla mnie, ale przypuszczam, że nie będę sam… Czapki z głów!
